TATHMINI YA KINA JUU YA MJADALA WA SIKU MBILI NINI WAJIBU WA WAZEE, VIONGOZI WA DINI NA VIONGOZI WA KIMILA KATIKA KUTUNZA AMANI, UTULIVU NA MUSTAKABALI WA TAIFA LETU

 

TATHMINI YA KINA

1. Uhalisia wa Kimya cha Wazee, Viongozi wa Dini na wa Kimila

Tanzania imeingia kwenye kipindi ambacho sauti za busara zimepungua au zimekuwa zenye hofu. Hali hii imesababishwa na:

• Hofu ya kisiasa, kudhibitiwa kwa uhuru wa maoni na vitisho vya dola;

• Migawanyiko ya kimaslahi na kisiasa, ambapo baadhi ya viongozi wamejikita katika maslahi binafsi;

• Mabadiliko ya kijamii na kiteknolojia, ambayo yamepunguza ushawishi wa viongozi wa jadi na kuongeza sauti za vijana kupitia mitandao;

• Uchovu na kukata tamaa, kwa sababu sauti zao hazisikilizwi au hazithaminiwi tena na watawala;

• Kuchelewa kuchukua hatua, jambo linalofanya kauli zao zionekane kama uchochezi badala ya hekima.

Kwa ujumla, kimya hiki si cha hiari tu — ni matokeo ya mabadiliko ya kisiasa, kijamii na kimaadili ambayo yamepunguza nguvu ya makundi haya kama walinzi wa amani na maadili.

2. Nafasi Yao Kihistoria na Kihalisi

Kihistoria, makundi haya yaliheshimika sana:

• Wazee walikuwa wasuluhishi na walinzi wa maadili.

• Viongozi wa dini walikuwa nguzo za haki na upatanisho.

• Viongozi wa kimila walilinda utambulisho wa jamii na mila za amani.

Lakini kwa sasa, utambuzi huo umekuwa wa maneno zaidi kuliko vitendo. Serikali inatambua umuhimu wao katika hotuba na nyaraka, lakini ushirikiano wa dhati wa kisheria na kitaasisi bado ni mdogo.

Kwa mfano:

• Hawashirikishwi ipasavyo kwenye maamuzi ya kitaifa.

• Wanaonekana wachochezi wanapotoa maoni ya ukweli.

• Hawana jukwaa rasmi la kitaifa la kutoa ushauri au kuhamasisha maridhiano.

3. Mabadiliko ya Maadili na Umuhimu wa Uaminifu

Kuna mporomoko wa maadili unaoathiri pande zote:

• Baadhi ya wazee wamepoteza heshima kutokana na mienendo yao ya zamani, tamaa za mamlaka au kushindwa kuendana na kizazi kipya.

• Vijana nao wamepoteza utamaduni wa kusikiliza na kuheshimu wazee.

• Hii imesababisha pengol la kizazi, ambapo hekima haipitishwi, na vijana hawapati tena mwongozo wa kweli.

Heshima na mamlaka ya kimaadili hayaji kwa umri pekee — bali kwa tabia, busara, na uwazi wa moyo. Hili ndilo eneo kubwa zaidi la kuporomoka kijamii.

4. Tathmini ya Kisheria na Kisera

Kisheria, Tanzania ina Katiba (Kifungu cha 18) inayotoa uhuru wa maoni na kupata habari. Hata hivyo:

• Sheria kama Media Services Act (2016), matumizi ya vyombo vya dola, na ukosefu wa uwazi vimepunguza uhuru huo.

• Hii imeathiri pia viongozi wa dini, kimila na wazee ambao wanapotumia haki hiyo, huonekana “wanavuruga amani”.

Kwa upande wa sera:

• Sera ya Wazee ipo, lakini utekelezaji wake ni dhaifu.

• Hakuna sera maalum ya viongozi wa dini na kimila, wala mfumo wa takwimu wa kuwahusisha rasmi.

• Hivyo mchango wao unabaki kuwa wa hiari, si wa kikatiba wala kisheria.

5. Tathmini ya Kijamii na Kimaadili

Uchunguzi wa kijamii unaonyesha:

• Wazee wengi wa sasa wanakosa nafasi ya heshima katika jamii za kisasa kutokana na mabadiliko ya mfumo wa maisha na teknolojia.

• Vijana wanapata taarifa zao kupitia mitandao, si kwa ushauri wa wazee.

• Maadili ya jadi na mila yanapotea kwa kasi, na hivyo misingi ya amani inalegalega.

USHAURI WA PAMOJA

1. Kuimarisha Utambuzi Rasmi wa Kisheria na Kisera

   • Serikali ianzishe au iboreshe sera maalum kwa wazee, viongozi wa dini na wa kimila, zenye mamlaka ya kisheria na bajeti kamili.

   • Kuunda Baraza la Taifa la Maadili, Amani na Maridhiano linalojumuisha makundi haya kwa ushauri wa serikali.

2. Kujenga Mazingira ya Uhuru wa Maoni

   • Viongozi wa dini, kimila na wazee wapewe nafasi ya kusema kwa uhuru bila hofu ya kukamatwa au kudhalilishwa.

   • Serikali ijifunze kupokea ushauri kama sehemu ya kujenga taifa, si tishio la kisiasa.

3. Kurejesha Uaminifu kwa Jamii

   • Wazee na viongozi wajitathmini — watumie sauti zao kwa hekima, si kwa siasa.

   • Watoe maoni yenye misingi ya ukweli, upendo na uadilifu bila upendeleo.

4. Kujenga Uhusiano Mpya Kati ya Vijana na Wazee

   • Mashirika ya kijamii na serikali ya mitaa yajenge programu za kuunganisha vijana na wazee (mentorship, warsha za maadili, n.k.).

   • Vijana wajifunze kuheshimu uzoefu, na wazee wajifunze kusikiliza mitazamo mipya.

5. Kuhakikisha Amani na Utulivu Unatokana na Haki

   • Amani isiwe tu kukosekana kwa vurugu, bali kuwe na haki, usawa, uhuru na heshima kwa kila sauti.

   • Utulivu wa kudumu hujengwa kwenye msingi wa haki ya kijamii, si hofu wala ukimya wa kulazimishwa.

MWISHO

Amani na utulivu wa Tanzania havitatunzwa kwa maneno matupu bali kwa vitendo vya uadilifu, ushirikiano na uwazi.
Wazee, viongozi wa dini na wa kimila wanapaswa kurejeshwa katika nafasi yao ya kihistoria kama walinzi wa maadili, wapatanishi wa kweli na sauti za busara.
Vivyo hivyo, serikali na jamii lazima ziwe tayari kuwasikiliza, kuwalinda na kushirikiana nao, ili mustakabali wa taifa letu ujengwe juu ya hekima, sio hofu.

Hii ni Tathmini ya Kina na Mpangilio wa Michango Kitaalamu kuhusu mjadala wa jana na leo uliohusu:

“Wajibu wa wazee, viongozi wa dini na viongozi wa kimila katika kutunza amani, utulivu na mustakabali wa taifa letu,”
na swali la pili:
“Je, nafasi za viongozi wa dini, viongozi wa kimila na wazee zinatambuliwa kikamilifu na Serikali katika kutunza amani, utulivu na mustakabali wa taifa letu?”

UTANGULIZI

Mjadala huu umejikita katika umuhimu wa wazee, viongozi wa dini, na viongozi wa kimila kama nguzo kuu za amani, maadili na umoja wa taifa. Wadau mbalimbali wamechangia kwa mitazamo ya kidini, kijamii na kimaadili, wakisisitiza kuwa makundi haya ni uti wa mgongo wa utulivu wa nchi kama Tanzania.

MUHTASARI WA MICHANGO KWA MAKUNDI

A. Wajibu wa Wazee

Hoja Kuu:

• Wazee ni nguzo ya hekima, busara na ushauri.
  (Wachangiaji: Kinjengetile, Kito, LadyMi, Spanner, Nancy, Nyanyamamvua, Davis Denis)

• Hekima ya mzee hupimwa kwa mienendo yake katika jamii.
  (Tanzanite, Kinjengetile)

• Wazee ni hazina na urithi wa taifa.
  (Bashi Banduka, Mtoto_Tanzania, Nancy)

• Wazee wanapaswa kuwa mfano wa kuigwa na kuishi kwa amani.
  (Kinjengetile, Uzuri wa mama tumeuona)

• Vijana wanapaswa kuwaheshimu wazee na kujifunza kutoka kwao.
  (Wattafray, Davis Denis, Uzuri wa mama tumeuona)

Hoja Changamano:

• Vijana wengi wa leo wanapuuza hekima za wazee, wakihisi zimepitwa na wakati.
  (Wattafray, Serugono)

• Baadhi ya wazee wamepoteza heshima kwa sababu ya mienendo mibaya au kutojitambua.
  (Serugono)

Tathmini:

Wachangiaji wengi wanaona kuwa wazee ni nguzo ya busara na urithi wa amani, lakini kuna changamoto ya mabadiliko ya kijamii yanayopunguza heshima kwao. Kuna wito wa kuimarisha mawasiliano kati ya vijana na wazee.

B. Wajibu wa Viongozi wa Dini

Hoja Kuu:

• Kuhubiri amani, umoja na upendo miongoni mwa waumini na jamii.
  (Miguel, Uzuri wa mama tumeuona)

• Kutoa miongozo ya maadili kulingana na mafundisho ya dini.
  (Mtoto_Tanzania, LadyMi)

• Kuweka mfano bora wa maadili katika maisha yao binafsi.

• Kukuza utulivu kupitia maombi, mafundisho na upatanisho.
  (Spanner, Nancy)

Tathmini:

Viongozi wa dini wanatambulika kama walinzi wa maadili na amani ya ndani ya mioyo ya watu. Wana nafasi kubwa ya kuunganisha jamii kupitia imani na maadili ya kidini. Hata hivyo, kuna hitaji la kuzidisha ushirikiano wao na serikalikatika kampeni za amani na maadili.

C. Wajibu wa Viongozi wa Kimila

Hoja Kuu:

• Kudumisha mila, desturi na maadili ya asili ambayo yalisaidia kuunda misingi ya heshima na utulivu.
  (Wattafray, Queen Lion)

• Kutatua migogoro kwa njia za kimila kwa ushauri na maridhiano.
  (Wattafray, Spanner)

• Kukuza utambulisho wa jamii na urithi wa jadi.

Changamoto Zilizobainishwa:

• Sheria na utawala wa kisasa zimepunguza mamlaka ya viongozi wa kimila.
  (Wattafray)

• Baadhi ya mila zinachukuliwa kama kandamizi na hivyo haziwezi kutumika kikamilifu leo.
  (Queen Lion)

Tathmini:

Viongozi wa kimila bado ni muhimu sana kwa kuendeleza amani ya kijamii katika ngazi za chini. Hata hivyo, kuna haja ya marejeo ya sera ili kuthamini mchango wao bila kukiuka haki za binadamu au katiba ya kisasa.

 NAFASI YA SERIKALI KATIKA KUTAMBUA MAKUNDI HAYA

Mitazamo ya Wachangiaji:

• Wengine wanaona Serikali haijatambua kikamilifu nafasi ya wazee na viongozi wa kimila katika mfumo rasmi wa maamuzi.
  (Wattafray, Serugono)

• Wengine wanaamini Serikali imeendelea kushirikiana na viongozi wa dini katika kudumisha amani.
  (Miguel, Nyanyamamvua)

• Wapo wanaodai kuwa mila nyingi zimepuuzwa kwa sababu ya kisasa na mfumo wa sheria wa kigeni.
  (Wattafray, Queen Lion)

Tathmini:

Serikali inatambua nafasi ya viongozi wa dini kupitia ushirikiano wa kimkakati (mfano: TAMISEMI, Baraza la Amani, Ofisi ya Mufti, TEC n.k.).
Hata hivyo, viongozi wa kimila na wazee hawana chombo cha kisheria chenye nguvu ya kikatiba, jambo linalosababisha mchango wao kutotumika ipasavyo katika utatuzi wa migogoro na malezi ya kijamii.

HOJA ZA KITAALAMU ZILIZOJITOKEZA

Mada	Maelezo ya Kitaalamu
Hekima na Maadili	Wazee ni vyanzo vya maadili na uhalisia wa busara ya kijamii. Kizazi kipya kinahitaji kurudishwa kwenye misingi ya hekima za jadi.
Uhusiano wa Vijana na Wazee	Uhusiano huu ni dhaifu kutokana na ushawishi wa teknolojia, utandawazi na mabadiliko ya kimaadili.
Utambulisho wa Kimila	Mila ni msingi wa amani ya kijamii, ila zinahitaji kuboreshwa ili ziendane na haki za binadamu.
Ushirikiano na Serikali	Serikali inapaswa kuweka sera maalum ya Ulinzi wa Busara za Jadi na Viongozi wa Mila ndani ya mfumo wa utawala wa jamii.